Có một câu hỏi đơn giản phân định được hai phần này: câu văn bạn vừa viết mô tả điều quan sát được, hay diễn giải ý nghĩa của nó? Mô tả thì thuộc phần kết quả. Diễn giải thì thuộc phần bàn luận. Nghe dễ, nhưng đây là lỗi bị người phản biện nhắc nhiều nhất.
Phần kết quả: chỉ nói bạn thấy gì
Phần kết quả trình bày phát hiện một cách trung tính, theo trình tự logic bám sát mục tiêu đã nêu ở mở đầu. Vài nguyên tắc:
- Không diễn giải, không so sánh với nghiên cứu khác. Câu “kết quả này phù hợp với phát hiện của nhóm nghiên cứu trước” thuộc phần bàn luận, dù nó rất muốn nhảy vào đây.
- Không lặp lại toàn bộ bảng biểu bằng chữ. Bảng để tra cứu chi tiết, chữ để nêu xu hướng chính và những giá trị đáng chú ý. Nếu đoạn văn chỉ là bảng viết lại theo hàng, hãy xoá nó đi.
- Báo cáo cả kết quả không như mong đợi. Chọn lọc chỉ trình bày phần ủng hộ giả thuyết là một hành vi vi phạm liêm chính, không phải kỹ thuật viết.
- Nhất quán về đơn vị và cách làm tròn trong toàn bài.
Phần bàn luận: nói điều đó nghĩa là gì
Phần bàn luận là nơi bạn được lập luận, nhưng vẫn phải neo vào dữ liệu của chính mình. Một cấu trúc dùng được cho hầu hết bài:
- Mở lại bằng phát hiện chính — một đoạn ngắn nhắc lại điều quan trọng nhất và câu trả lời cho câu hỏi nghiên cứu. Không lặp lại toàn bộ số liệu.
- Đặt vào bối cảnh — kết quả của bạn ăn khớp hay mâu thuẫn với công trình trước. Nếu mâu thuẫn, đừng né: giải thích các khả năng, chẳng hạn khác biệt về đối tượng, phương pháp đo hay bối cảnh.
- Giải thích cơ chế — vì sao lại ra kết quả như vậy. Đây là phần thể hiện chiều sâu chuyên môn rõ nhất.
- Ý nghĩa thực tiễn — ai dùng được kết quả này và dùng vào việc gì.
- Hạn chế — trung thực và cụ thể.
- Hướng nghiên cứu tiếp theo — bắt nguồn từ chính hạn chế vừa nêu, không phải danh sách chung chung.
Viết phần hạn chế cho đúng
Nhiều tác giả viết mục này theo kiểu thủ tục: “nghiên cứu còn hạn chế về cỡ mẫu và thời gian”. Câu đó không nói gì và người phản biện đọc ra ngay. Một mục hạn chế tốt nêu hạn chế cụ thể, ảnh hưởng của nó tới kết luận, và cách bạn đã giảm thiểu. Ví dụ về mặt cấu trúc: nêu rõ thiết kế nghiên cứu khiến bạn không thể khẳng định quan hệ nhân quả, nói rõ vì vậy kết luận chỉ dừng ở mức liên hệ, và cho biết bạn đã kiểm soát những yếu tố nhiễu nào.
Thừa nhận hạn chế không làm bài yếu đi. Ngược lại, nó cho thấy bạn hiểu giới hạn công việc của mình — và nó chặn trước một phần nhận xét mà người phản biện định viết.
Khi tạp chí yêu cầu gộp hai phần
Một số tạp chí dùng mục chung “Results and Discussion”. Ngay cả khi đó, hãy giữ ranh giới trong từng đoạn: nêu quan sát trước, diễn giải sau, không trộn lẫn trong cùng một câu. Cách viết này giúp người đọc luôn biết đâu là dữ liệu, đâu là suy luận của bạn — điều quan trọng nhất về mặt học thuật.
Lỗi cuối cùng: kết luận vượt quá dữ liệu
Đây là lỗi bị bắt nhiều nhất ở phần bàn luận. Từ một thiết kế quan sát mà viết câu mang hàm ý nhân quả; từ một mẫu hẹp mà khái quát cho toàn bộ dân số; từ một khác biệt nhỏ mà kết luận về tầm quan trọng thực tiễn. Quy tắc an toàn: mỗi khẳng định trong phần bàn luận phải chỉ ra được nó dựa trên kết quả nào của chính bài, hoặc trên tài liệu nào đã trích dẫn.
Muốn có người soi giúp ranh giới này trước khi nộp, Công Bố Khoa Học nhận đọc bản thảo theo đúng góc nhìn của người bình duyệt.
Câu hỏi thường gặp
Có được so sánh với nghiên cứu khác trong phần kết quả không?
Không nên. So sánh và đối chiếu với công trình trước thuộc phần bàn luận. Phần kết quả chỉ trình bày phát hiện của chính bài một cách trung tính.
Phần kết quả có cần nhắc lại số liệu đã có trong bảng không?
Chỉ nhắc những giá trị đáng chú ý và xu hướng chính. Viết lại toàn bộ bảng thành văn xuôi là lỗi làm bài dài mà không thêm thông tin.
Viết phần hạn chế thế nào cho không bị coi là hình thức?
Nêu hạn chế cụ thể, nói rõ nó ảnh hưởng tới kết luận ở mức nào, và cho biết bạn đã làm gì để giảm thiểu. Câu chung chung về cỡ mẫu và thời gian gần như không có giá trị.
Kết quả trái với giả thuyết ban đầu thì có nên đưa vào không?
Bắt buộc phải đưa vào. Chỉ trình bày phần ủng hộ giả thuyết là vi phạm liêm chính nghiên cứu. Kết quả trái chiều còn thường là phần thú vị nhất của phần bàn luận.
Tạp chí gộp Results and Discussion thì viết ra sao?
Vẫn giữ ranh giới trong từng đoạn: nêu quan sát trước rồi mới diễn giải, không trộn dữ liệu và suy luận trong cùng một câu.
