Trong tiếng Việt đời thường, nói chắc nịch được coi là tự tin. Trong viết học thuật bằng tiếng Anh, nói chắc hơn mức dữ liệu cho phép là một lỗi nghiêm trọng — và là một trong những nhận xét phản biện phổ biến nhất mà tác giả Việt Nam nhận được.
Thang mức độ chắc chắn
Hãy hình dung một thang từ chắc chắn nhất tới thận trọng nhất, và luôn tự hỏi dữ liệu của bạn cho phép đứng ở nấc nào:
- Nấc cao nhất — khẳng định trực tiếp. Chỉ dùng cho những gì bạn đo được và báo cáo trong chính bài.
- Nấc giữa — dùng các động từ chỉ sự gợi ý và các trạng từ chỉ khả năng. Đây là nấc phù hợp cho phần lớn câu trong phần bàn luận.
- Nấc thận trọng — nêu điều kiện kèm theo, chỉ rõ phạm vi áp dụng, gắn với bối cảnh nghiên cứu cụ thể.
Quy tắc thực dụng: phần kết quả đứng ở nấc cao, phần bàn luận thường lùi xuống nấc giữa. Người mới viết hay làm ngược lại — dè dặt khi báo cáo số liệu của chính mình, rồi mạnh miệng khi diễn giải.
Liên hệ không phải nhân quả
Đây là lỗi bị bắt nhiều nhất. Nếu thiết kế nghiên cứu của bạn là quan sát, mọi câu mang hàm ý một yếu tố gây ra một yếu tố khác đều sẽ bị chất vấn. Cách xử lý: dùng ngôn ngữ mô tả mối liên hệ, mức độ đi kèm nhau, sự khác biệt giữa các nhóm — thay vì ngôn ngữ tác động và nguyên nhân. Nếu bạn muốn bàn về cơ chế nhân quả, hãy tách thành một đoạn riêng và nói rõ đó là giả thuyết giải thích chứ không phải kết luận từ dữ liệu.
Thì trong từng phần bài
- Phương pháp và kết quả — thì quá khứ, vì mô tả việc đã làm và điều đã quan sát được.
- Sự thật đã được thiết lập trong lĩnh vực — thì hiện tại.
- Nội dung bảng biểu, hình vẽ — thường dùng hiện tại khi dẫn người đọc tới chúng.
- Phần bàn luận — trộn: hiện tại khi nói về ý nghĩa, quá khứ khi nhắc lại phát hiện cụ thể của bạn hoặc của nghiên cứu trước.
Những lỗi diễn đạt thường gặp
- Dùng từ chỉ ý nghĩa thống kê cho ý nghĩa thực tiễn. Một khác biệt có ý nghĩa thống kê chưa chắc quan trọng trên thực tế, và ngược lại. Nói rõ bạn đang bàn về khía cạnh nào.
- Khái quát quá phạm vi mẫu. Nếu nghiên cứu thực hiện trên một nhóm cụ thể, câu kết luận phải gắn với nhóm đó.
- Nói dữ liệu chứng minh. Trong khoa học thực nghiệm, dữ liệu ủng hộ hoặc phù hợp với một giả thuyết, hiếm khi chứng minh nó.
- Câu quá dài nhiều mệnh đề lồng nhau. Câu ngắn không làm bài kém học thuật; nó làm bài dễ hiểu, và người phản biện đọc bài của bạn sau một ngày dài.
- Lạm dụng thể bị động. Nhiều tạp chí ngày nay khuyến khích câu chủ động vì rõ ràng hơn về chủ thể hành động.
Cách tự soát nhanh
Trước khi nộp, quét lại toàn bộ phần bàn luận và làm ba việc: gạch chân mọi câu mang hàm ý nhân quả rồi kiểm tra thiết kế nghiên cứu có cho phép không; tìm mọi câu khái quát rộng rồi thêm giới hạn phạm vi nếu thiếu; và đọc to vài đoạn — câu nào bạn phải lấy hơi giữa chừng thì nên chẻ ra.
Một cách học hiệu quả hơn mọi danh sách quy tắc: chọn ba bài đã đăng ở chính tạp chí bạn nhắm tới, đọc kỹ phần kết quả và bàn luận, và chú ý cách họ diễn đạt mức độ chắc chắn. Mỗi tạp chí có văn hoá riêng, và bắt chước đúng chỗ là cách nhanh nhất.
Nếu bạn muốn có người soát riêng phần diễn đạt mức độ chắc chắn trong bản thảo, Công Bố Khoa Học nhận đọc theo đúng góc nhìn người bình duyệt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không nên viết câu khẳng định mạnh trong phần bàn luận?
Vì mức độ chắc chắn của câu phải tương xứng với những gì dữ liệu cho phép. Khẳng định vượt quá dữ liệu là một trong những nhận xét phản biện phổ biến nhất.
Khi nào được dùng ngôn ngữ nhân quả?
Khi thiết kế nghiên cứu cho phép suy luận nhân quả. Với nghiên cứu quan sát, nên dùng ngôn ngữ mô tả mối liên hệ và tách phần bàn về cơ chế thành giả thuyết giải thích.
Phần kết quả nên dùng thì gì?
Thì quá khứ, vì bạn mô tả những gì đã quan sát được. Các sự thật đã được thiết lập trong lĩnh vực thì dùng hiện tại.
Câu ngắn có làm bài kém học thuật không?
Không. Câu ngắn giúp bài dễ hiểu hơn, và người phản biện đánh giá cao sự rõ ràng. Câu dài nhiều mệnh đề lồng nhau mới là thứ gây khó chịu.
Làm sao học nhanh cách viết đúng văn phong của một tạp chí?
Đọc kỹ phần kết quả và bàn luận của ba bài đã đăng gần đây ở chính tạp chí đó, chú ý cách họ diễn đạt mức độ chắc chắn và độ dài câu.
