Có một cảnh quen thuộc: bài bị từ chối ở tạp chí thứ nhất, bạn chuyển sang tạp chí thứ hai, và phát hiện chuẩn trích dẫn hoàn toàn khác. Nếu bạn gõ tay danh mục tài liệu, đây là hai buổi tối bị mất. Nếu bạn dùng phần mềm quản lý, đây là năm phút.
Ba họ chuẩn trích dẫn
Hàng trăm chuẩn khác nhau thực ra chỉ thuộc vài kiểu:
- Kiểu tác giả và năm — trong bài ghi họ tác giả kèm năm; danh mục xếp theo bảng chữ cái. Phổ biến trong khoa học xã hội và nhiều ngành khoa học tự nhiên.
- Kiểu đánh số — trong bài ghi số thứ tự; danh mục xếp theo thứ tự xuất hiện. Phổ biến trong y sinh và kỹ thuật.
- Kiểu chú thích — trích dẫn nằm ở chân trang hoặc cuối bài. Thường gặp trong nhân văn và luật.
Điều cần nhớ: chuẩn do tạp chí quy định, không phải do bạn chọn. Việc đầu tiên khi nhắm tới một tạp chí là mở hướng dẫn tác giả và tìm mục về tài liệu tham khảo.
Dùng phần mềm quản lý ngay từ đầu
Đây là lời khuyên nghe hiển nhiên nhưng rất nhiều người bỏ qua rồi trả giá. Vài nguyên tắc dùng cho hiệu quả:
- Nhập tài liệu ngay khi đọc, đừng để dồn tới lúc viết.
- Kiểm tra lại dữ liệu tự động nhập. Thông tin lấy tự động từ trang tạp chí thường sai tên tác giả có dấu, sai chữ hoa trong tiêu đề, thiếu số trang. Máy không sửa hộ bạn.
- Lưu kèm file toàn văn để sau này dò lại nhanh.
- Ghi chú ngay trong mục tài liệu: bài này dùng cho luận điểm nào.
- Gỡ mã liên kết trước khi nộp bản cuối nếu tạp chí yêu cầu file sạch — đây là lỗi kỹ thuật rất hay gặp ở khâu nộp.
Quy tắc trích dẫn tránh rắc rối
- Chỉ trích dẫn thứ bạn đã đọc. Nếu buộc phải nhắc tới một công trình qua nguồn khác, hãy ghi rõ là trích lại.
- Trích đúng chỗ. Mỗi khẳng định cụ thể cần nguồn của riêng nó, thay vì dồn năm bảy nguồn vào cuối một đoạn dài.
- Không trích dẫn để làm dày. Người phản biện nhận ra ngay những trích dẫn không phục vụ luận điểm nào.
- Cẩn thận với tự trích dẫn. Trích công trình của chính mình là hợp lý khi có liên quan thật, nhưng lạm dụng là điều bị chú ý.
- Kiểm tra tài liệu đã bị rút. Trích một bài đã bị rút mà không biết làm giảm độ tin cậy của chính bạn.
Soát danh mục trước khi nộp
Ba việc nên làm ở phút cuối: đối chiếu mọi trích dẫn trong bài đều có trong danh mục và ngược lại; kiểm tra định dạng theo đúng chuẩn tạp chí, đặc biệt cách viết tên tạp chí và cách ghi trang; và mở ngẫu nhiên năm mục trong danh mục để kiểm tra liên kết hoặc mã định danh có dẫn đúng bài không.
Việc cuối nghe thừa nhưng bắt được lỗi thường xuyên hơn bạn tưởng — nhất là khi bản thảo đã qua nhiều lần chỉnh sửa và nhiều người cùng viết.
Nếu bạn muốn có người soát toàn bộ danh mục tài liệu theo chuẩn của tạp chí đích trước khi nộp, Công Bố Khoa Học nhận rà soát và chuẩn hoá.
Câu hỏi thường gặp
Chuẩn trích dẫn do ai quyết định?
Do tạp chí quy định trong hướng dẫn tác giả. Việc đầu tiên khi nhắm tới một tạp chí là tìm mục về tài liệu tham khảo trong hướng dẫn đó.
Có bắt buộc dùng phần mềm quản lý tài liệu không?
Không bắt buộc nhưng rất nên, đặc biệt khi bạn có thể phải đổi chuẩn trích dẫn lúc chuyển tạp chí. Việc đó mất vài phút thay vì vài buổi.
Trích dẫn lại qua nguồn khác có được không?
Được nếu bạn không tiếp cận được bản gốc, nhưng phải ghi rõ là trích lại. Ghi như thể đã đọc bản gốc là một dạng thiếu trung thực.
Tự trích dẫn công trình của mình có bị đánh giá xấu không?
Không, nếu công trình đó thực sự liên quan. Điều bị chú ý là lạm dụng tự trích dẫn nhằm tăng chỉ số cá nhân.
Nên kiểm tra gì ở danh mục tài liệu trước khi nộp?
Đối chiếu trích dẫn trong bài với danh mục theo cả hai chiều, kiểm tra định dạng theo chuẩn tạp chí, và mở thử vài liên kết hoặc mã định danh xem có dẫn đúng bài không.
