Một buổi sáng, nhóm nghiên cứu nhận tin: tạp chí nơi họ vừa có hai bài được nhận đã nằm trong danh sách ngừng chỉ mục của Scopus. Câu hỏi đầu tiên luôn là “bài của mình còn được tính không?”. Câu trả lời phụ thuộc vào ba mốc thời gian, vào việc bạn hỏi “tính” theo nghĩa nào, và vào quy định của nơi đang xét hồ sơ của bạn. Bài này tách từng phần cho rõ.
Vì sao tạp chí bị loại
Scopus và Web of Science không phải danh sách cố định. Cả hai đều đánh giá lại tạp chí định kỳ, và có cơ chế xem xét đột xuất khi nhận được phản ánh hoặc khi số liệu của tạp chí có biểu hiện bất thường. Những lý do thường được nêu khi ngừng chỉ mục:
- Chất lượng biên tập và phản biện không đạt: thời gian từ nộp đến nhận quá ngắn một cách phi lý, phản biện sơ sài.
- Số lượng bài tăng đột biến, nhất là các số chuyên đề dồn dập với biên tập viên khách mời không rõ chuyên môn.
- Bài nằm ngoài phạm vi tạp chí tuyên bố: tạp chí kỹ thuật đăng bài quản trị, giáo dục, y học.
- Tỷ lệ tự trích dẫn hoặc trích dẫn qua lại bất thường giữa một nhóm tạp chí.
- Tập trung tác giả bất thường: phần lớn bài đến từ một nước hoặc một vài cơ sở, kèm phí xử lý cao.
- Vi phạm đạo đức xuất bản được xác nhận sau điều tra.
Cần phân biệt thêm một trường hợp: tạp chí ngừng xuất bản, đổi tên hoặc sáp nhập. Những tạp chí này cũng có thể biến mất khỏi danh sách đang chỉ mục nhưng không vì lý do chất lượng.
Ba mốc thời gian quyết định số phận một bài
Với một bài cụ thể, hãy xác định ba ngày: ngày tạp chí bị ngừng chỉ mục (thường được ghi trong danh sách công bố), ngày bài được xuất bản chính thức (có số tập, số kỳ hoặc ngày đăng trực tuyến), và năm xuất bản ghi trên bài.
| Trường hợp | Tình trạng trong Scopus | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bài đăng và đã được chỉ mục trước mốc ngừng | Thường vẫn được giữ | Tra được trên Scopus, có thể vẫn được tính trích dẫn |
| Bài đăng sát mốc, chưa kịp hiện trên Scopus | Không chắc chắn | Có độ trễ giữa ngày đăng và ngày chỉ mục; phải tra từng bài |
| Bài đăng sau mốc ngừng | Không được chỉ mục | Bài vẫn tồn tại trên trang tạp chí nhưng không có trong Scopus |
| Bài được nhận nhưng chưa đăng | Phụ thuộc ngày đăng thực tế | Còn thời gian để cân nhắc |
Điểm quan trọng: đừng tra bằng tên tạp chí, hãy tra bằng chính bài của bạn. Gõ tên bài hoặc DOI vào ô tìm tài liệu của Scopus. Có kết quả nghĩa là bài đã được chỉ mục; không có thì dù tạp chí từng nằm trong Scopus, bài của bạn vẫn có thể không có.
“Được tính” theo nghĩa nào
Khi người ta hỏi bài còn được tính không, họ thường đang nói về một trong ba thứ, và mỗi thứ có câu trả lời khác:
- Tính trong cơ sở dữ liệu: bài có hiện trên Scopus, có được đếm trong hồ sơ tác giả và h-index trên Scopus không. Như bảng trên.
- Tính trong hồ sơ xét duyệt trong nước: xét chức danh, nghiệm thu đề tài, điều kiện bảo vệ luận án, khen thưởng. Mỗi loại hồ sơ có văn bản và danh mục riêng, có thể dựa vào thời điểm đăng bài, vào danh mục tạp chí của năm đó, hoặc vào tình trạng hiện tại. Không có câu trả lời chung; phải đọc văn bản hiện hành của đúng loại hồ sơ.
- Tính trong mắt đồng nghiệp: một bài trong tạp chí đã bị loại vì phản biện yếu sẽ bị đọc với con mắt dè dặt hơn, dù về mặt thủ tục nó vẫn được giữ trong cơ sở dữ liệu. Phần này không có văn bản nào quy định, nhưng nó có thật.
Cách tra cứu tình trạng tạp chí
Trước khi gửi bài, và cả sau khi bài được nhận, nên kiểm tra theo trình tự:
- Trang Sources của Scopus: tìm theo tên hoặc ISSN, xem tạp chí còn “đang chỉ mục” không, và phạm vi năm được chỉ mục (coverage). Một tạp chí có phạm vi dừng ở một năm nào đó là đã ngừng.
- Danh sách nguồn đã ngừng chỉ mục (discontinued sources) mà Scopus công bố và cập nhật định kỳ, thường dạng bảng tính tải về được. Tìm theo ISSN để tránh nhầm tạp chí trùng tên.
- Danh sách tạp chí của Web of Science (Master Journal List) nếu bạn cần chỉ mục của Web of Science, kiểm tra tạp chí thuộc bộ chỉ mục nào.
- Trang của chính tạp chí: so ISSN trên trang với ISSN trong cơ sở dữ liệu. Tạp chí giả mạo (hijacked) thường dùng tên giống hệt nhưng trang web khác.
Lưu ảnh chụp kết quả tra cứu kèm ngày tra. Khi làm hồ sơ sau này, đó là bằng chứng về tình trạng tạp chí tại thời điểm bạn gửi bài.
Dấu hiệu tạp chí có nguy cơ bị loại
Không ai đoán trước chắc chắn, nhưng các tạp chí bị loại thường có mẫu hình khá giống nhau trong một hai năm trước đó. Đáng lo nếu bạn thấy nhiều dấu hiệu cùng lúc:
- Số bài mỗi năm tăng gấp nhiều lần chỉ trong vài năm.
- Thời gian từ nộp đến nhận bài chỉ vài tuần, phổ biến cho mọi bài.
- Rất nhiều số chuyên đề, chủ đề rộng, biên tập viên khách mời đổi liên tục.
- Phạm vi tạp chí ghi một đằng, bài đăng một nẻo.
- Thư mời nộp bài gửi hàng loạt, hứa thời gian đăng nhanh.
- Đồng nghiệp trong nước đổ dồn vào một tạp chí vì “dễ đăng”.
Điểm cuối cùng nghe có vẻ là ưu điểm, nhưng thực tế nhiều tạp chí bị loại có tỷ lệ tác giả tập trung rất cao từ một số nước. Khi một tạp chí được truyền tai là nơi dễ đăng, nó thường cũng đang được cơ sở dữ liệu theo dõi.
Đang có bài chờ đăng ở tạp chí vừa bị loại: các lựa chọn
Nếu bài đã được nhận nhưng chưa đăng, bạn còn vài lựa chọn, mỗi cái đều có giá:
- Để bài đăng bình thường. Phù hợp khi bạn không cần chỉ mục Scopus cho bài này, hoặc hồ sơ của bạn tính theo danh mục năm trước.
- Xin rút bài để gửi tạp chí khác. Chỉ làm được trước khi bài xuất bản và tốt nhất trước khi ký chuyển giao bản quyền, trả phí. Viết thư lịch sự, nêu lý do thẳng. Một số tạp chí đòi phí rút bài; đọc điều khoản trước.
- Đề nghị đẩy nhanh việc đăng nếu mốc ngừng chỉ mục chưa đến. Không phải lúc nào cũng được và không nên đặt hết hy vọng vào đó.
Với bài đã đăng sau mốc, không có cách nào đưa bài vào Scopus. Đừng tin dịch vụ nào hứa “đưa bài vào lại cơ sở dữ liệu”. Bài vẫn có giá trị khoa học nếu nghiên cứu tốt, và bạn có thể phát triển hướng đó thành bài mới ở tạp chí khác, nhưng không được đăng lại cùng nội dung.
Có nên trích dẫn bài trong tạp chí đã bị loại
Câu hỏi ngược lại cũng hay gặp khi viết tổng quan: gặp một bài liên quan nhưng đăng trong tạp chí đã bị ngừng chỉ mục, có nên dẫn không? Việc tạp chí bị loại không tự động làm bài sai, nhưng nó là tín hiệu để đọc kỹ hơn:
- Xem phần phương pháp có đủ chi tiết để tin được không: cỡ mẫu, cách chọn mẫu, công cụ đo, phân tích.
- Kiểm tra kết quả có khớp với các nghiên cứu cùng chủ đề trong tạp chí vững không; nếu kết quả lạc hẳn mà phương pháp lại sơ sài, đừng dựa vào nó.
- Tìm xem bài có bị đính chính, bày tỏ lo ngại hay rút không.
- Nếu có bài tương đương trong tạp chí uy tín hơn, ưu tiên bài đó.
Dẫn một hai bài như vậy khi chúng thật sự cần thì không sao. Một phần tổng quan dựa nặng vào các tạp chí đã bị loại sẽ khiến người phản biện nghi ngờ cả nền tảng của bài.
Độ trễ chỉ mục và những hiểu lầm hay gặp
Bài đăng xong thường phải mất một khoảng thời gian, từ vài tuần đến vài tháng, mới hiện trên Scopus. Vì vậy có những hiểu lầm lặp lại. Thứ nhất, bài đăng rồi mà chưa thấy trên Scopus không có nghĩa là tạp chí bị loại; hãy kiểm tra các bài khác cùng số. Thứ hai, thấy tạp chí còn trong danh sách Sources không có nghĩa bài mới nhất của nó chắc chắn sẽ được chỉ mục, vì quyết định ngừng có thể được công bố bất cứ lúc nào. Thứ ba, các trang tổng hợp xếp hạng tạp chí của bên thứ ba thường cập nhật chậm hơn chính cơ sở dữ liệu; một tạp chí có thể đã bị loại nhưng vẫn hiện thứ hạng cũ trên các trang này. Luôn lấy nguồn gốc làm chuẩn.
Thói quen phòng ngừa
Ba thói quen giảm rủi ro rõ rệt: kiểm tra tình trạng tạp chí lúc chọn, lúc nộp và lúc nhận quyết định chấp nhận; ưu tiên tạp chí có lịch sử ổn định nhiều năm, ban biên tập là người thật có công bố trong ngành, tốc độ xử lý hợp lý; và không chọn tạp chí chỉ vì nhanh và dễ. Một bài chờ thêm vài tháng ở tạp chí vững vàng vẫn tốt hơn một bài đăng nhanh rồi phải giải thích mãi về sau.
Câu hỏi thường gặp
Bài đăng trước khi tạp chí bị loại có còn trong Scopus không?
Theo nguyên tắc thường được Scopus công bố, nội dung đã chỉ mục trước thời điểm ngừng vẫn được giữ trong cơ sở dữ liệu. Bài đăng sau mốc đó thì không được chỉ mục tiếp.
Bài của tôi đã được nhận nhưng chưa đăng thì tạp chí bị loại, phải làm sao?
Hỏi tạp chí ngày dự kiến đăng và kiểm tra mốc ngừng chỉ mục. Nếu bài sẽ đăng sau mốc và việc chỉ mục quan trọng với bạn, có thể cân nhắc xin rút bài trước khi ký chuyển giao bản quyền, chấp nhận mất thời gian gửi lại.
Hồ sơ xét duyệt ở Việt Nam có tính bài trong tạp chí đã bị loại không?
Tuỳ quy định của từng loại hồ sơ và danh mục áp dụng cho năm đăng bài. Cần đối chiếu văn bản và danh mục hiện hành của hội đồng hoặc cơ quan xét, không suy từ tình trạng Scopus hiện tại.
Tra danh sách tạp chí bị Scopus loại ở đâu?
Scopus công bố danh sách nguồn đã ngừng chỉ mục (discontinued sources) và cập nhật định kỳ. Có thể đối chiếu thêm trang Sources của Scopus, nơi ghi phạm vi năm được chỉ mục của từng tạp chí.
Tạp chí bị loại có được đưa lại vào Scopus không?
Có thể nộp đánh giá lại sau một thời gian chờ theo quy định của cơ sở dữ liệu, nhưng không có gì bảo đảm. Bài đăng trong khoảng bị loại thường không được chỉ mục bù.
