Nhiều nhà nghiên cứu viết bản thảo bằng tiếng Việt trước rồi mới chuyển sang tiếng Anh. Cách làm này hợp lý nếu tư duy của bạn chạy mượt hơn bằng tiếng mẹ đẻ. Nhưng khâu chuyển ngữ có những cái bẫy riêng mà một người dịch tổng quát không nhìn ra.
Vì sao dịch học thuật khác dịch thông thường
- Thuật ngữ có nghĩa cố định. Trong mỗi ngành, một khái niệm chỉ có một thuật ngữ được cộng đồng chấp nhận. Dùng từ đồng nghĩa tưởng là hay hơn nhưng thực chất làm người đọc trong ngành hiểu sang chuyện khác.
- Mức độ chắc chắn phải giữ nguyên. Một câu thận trọng trong tiếng Việt bị dịch thành khẳng định chắc nịch là thay đổi nội dung khoa học, không phải chỉ thay đổi ngôn ngữ.
- Cấu trúc bài có quy ước. Mỗi phần trong bài báo có cách viết riêng: thì, ngôi, cách trình bày số liệu. Người dịch không quen sẽ áp một văn phong đồng nhất cho toàn bài.
- Câu tiếng Việt dài, nhiều mệnh đề dịch nguyên cấu trúc sang tiếng Anh thường ra câu rất khó đọc. Cần tái cấu trúc chứ không dịch từng vế.
Chuẩn bị bản tiếng Việt cho tốt
Chất lượng bản dịch phụ thuộc rất nhiều vào bản gốc. Vài việc nên làm trước khi gửi:
- Chẻ câu dài. Mỗi câu một ý. Việc này vừa giúp người dịch, vừa giúp chính bạn phát hiện chỗ lập luận chưa chặt.
- Lập bảng thuật ngữ song ngữ cho các khái niệm cốt lõi, ghi rõ thuật ngữ tiếng Anh bạn muốn dùng. Đây là việc quan trọng nhất và không ai làm thay bạn được.
- Đánh dấu những câu bạn cố tình viết thận trọng để người dịch giữ đúng mức độ.
- Gửi kèm ba bài mẫu đã đăng ở tạp chí đích, để người dịch nắm được văn phong mong muốn.
- Hoàn thiện nội dung trước. Đừng gửi dịch khi phần kết quả còn có thể thay đổi.
Kiểm tra khi nhận bản dịch
- Đọc kỹ phần kết quả và bàn luận, đối chiếu từng câu với bản gốc về mức độ khẳng định.
- Rà bảng thuật ngữ: có chỗ nào bị thay bằng từ đồng nghĩa không.
- Kiểm tra toàn bộ số liệu, đơn vị và cách làm tròn.
- Kiểm tra tên riêng, tên đơn vị, tên địa danh — những chỗ máy và người đều hay sai.
- Đọc to vài đoạn: câu nào phải lấy hơi giữa chừng thì nên chẻ ra.
Bạn là người chịu trách nhiệm cuối cùng về nội dung, kể cả khi thuê dịch. Người phản biện sẽ hỏi bạn, không hỏi người dịch.
Dịch xong có cần hiệu đính nữa không
Nếu người dịch có kinh nghiệm học thuật trong ngành thì bản dịch thường đã dùng được. Nếu không, nên có thêm một lượt hiệu đính ngôn ngữ học thuật. Cách tiết kiệm là chọn ngay từ đầu nơi làm được cả hai khâu, thay vì dịch một nơi rồi hiệu đính một nơi khác — vì lúc đó người hiệu đính không có bản gốc tiếng Việt để đối chiếu khi gặp câu tối nghĩa.
Lưu ý về công bố trùng lặp
Một điều cần nói rõ: nếu bài đã đăng bằng tiếng Việt ở một tạp chí, việc dịch sang tiếng Anh rồi đăng nơi khác mà không khai báo là công bố trùng lặp. Nếu có lý do chính đáng để làm điều đó, phải xin phép cả hai tạp chí và ghi rõ nguồn gốc.
Khi cần một nơi vừa dịch vừa hiệu đính học thuật và giữ đúng thuật ngữ ngành của bạn, Công Bố Khoa Học nhận xử lý cả hai khâu trên cùng một bản thảo.
Câu hỏi thường gặp
Nên viết thẳng tiếng Anh hay viết tiếng Việt rồi dịch?
Tuỳ bạn. Viết bằng tiếng mẹ đẻ giúp tư duy mạch lạc hơn, nhưng khâu chuyển ngữ cần người hiểu ngành. Viết thẳng tiếng Anh tiết kiệm một bước nếu bạn đủ vững.
Vì sao cần lập bảng thuật ngữ trước khi gửi dịch?
Vì mỗi khái niệm trong ngành chỉ có một thuật ngữ được cộng đồng chấp nhận. Không có bảng này, người dịch có thể chọn từ đồng nghĩa khiến người đọc trong ngành hiểu sang chuyện khác.
Bài đã đăng tiếng Việt có được dịch sang tiếng Anh đăng lại không?
Không được nếu không khai báo, vì đó là công bố trùng lặp. Trường hợp có lý do chính đáng thì phải xin phép cả hai tạp chí và ghi rõ nguồn gốc.
Dịch xong có cần hiệu đính thêm không?
Nếu người dịch có kinh nghiệm học thuật trong ngành thì thường đã dùng được. Nếu không, nên có thêm một lượt hiệu đính ngôn ngữ học thuật.
Cần kiểm tra gì khi nhận bản dịch?
Đối chiếu mức độ khẳng định ở phần kết quả và bàn luận, rà bảng thuật ngữ, kiểm tra toàn bộ số liệu và đơn vị, và kiểm tra tên riêng.
