Tạp chí Q1, Q2, Q3, Q4 là gì? Hiểu đúng để chọn nơi gửi bài

Gần như mọi hội đồng xét duyệt, mọi quy chế khen thưởng và mọi cuộc trò chuyện giữa những người làm nghiên cứu đều nhắc tới hai chữ “Q1”. Nhưng nếu hỏi kỹ quartile được tính từ đâu, vì sao cùng một tạp chí lại có người bảo Q1 người bảo Q2, thì phần lớn câu trả lời dừng ở mức cảm tính. Hiểu sai chỗ này khiến nhiều tác giả gửi bài vào nơi không có cơ hội, rồi mất bốn đến sáu tháng chỉ để nhận một lá thư từ chối.

Quartile là gì và được tính ra sao

Quartile là cách chia thứ hạng tạp chí thành bốn phần bằng nhau trong cùng một lĩnh vực chuyên môn. Người ta xếp toàn bộ tạp chí của lĩnh vực đó theo một chỉ số ảnh hưởng, rồi cắt thành bốn khúc:

• Q1 — nhóm 25% đứng đầu của lĩnh vực
• Q2 — nhóm từ 25% đến 50%
• Q3 — nhóm từ 50% đến 75%
• Q4 — nhóm 25% cuối

Điểm mấu chốt nằm ở cụm “trong cùng một lĩnh vực”. Quartile là thứ hạng tương đối, không phải điểm số tuyệt đối. Một tạp chí toán học thuần tuý có chỉ số trích dẫn thấp hơn hẳn một tạp chí y sinh, nhưng vẫn có thể là Q1 của ngành toán, bởi nó được so với các tạp chí toán khác chứ không so với y sinh. Vì vậy câu “Q1 thì uy tín hơn Q2 của ngành khác” là một so sánh không có cơ sở.

Vì sao cùng một tạp chí lại có hai thứ hạng khác nhau

Đây là chỗ gây tranh cãi nhiều nhất, và nguyên nhân thì đơn giản: có nhiều hệ thống xếp hạng song song, mỗi hệ dùng một chỉ số và một cách phân ngành riêng.

• Scopus (Elsevier) xếp hạng dựa trên CiteScore và SJR, phân ngành theo hệ thống danh mục chủ đề riêng của mình.
• Web of Science (Clarivate) xếp hạng trong Journal Citation Reports, dựa trên Impact Factor và phân theo các category của bộ sưu tập lõi.

Hai hệ thống này chia ngành khác nhau, tính chỉ số khác nhau, cập nhật ở thời điểm khác nhau. Hệ quả rất thường gặp: một tạp chí là Q1 theo Scopus nhưng Q2 theo Web of Science, hoặc ngược lại. Chưa hết — một tạp chí có thể được gán vào nhiều lĩnh vực cùng lúc, và ở mỗi lĩnh vực nó lại rơi vào một quartile khác nhau. Khi ấy người ta thường trích dẫn con số đẹp nhất, và đó là nguồn gốc của rất nhiều hiểu lầm.

Nguyên tắc thực tế khi bạn cần khai báo hoặc chứng minh: luôn ghi rõ theo hệ thống nào, ở lĩnh vực nào và năm nào. Ba thông tin đó đi cùng nhau mới tạo thành một khẳng định kiểm chứng được.

Quartile không nói lên điều gì

Quartile phản ánh mức độ được trích dẫn trung bình của cả tạp chí, chứ không phản ánh chất lượng của một bài cụ thể. Trong bất kỳ tạp chí nào, phân bố trích dẫn cũng rất lệch: một số ít bài kéo phần lớn lượng trích dẫn, còn nhiều bài gần như không được trích dẫn lần nào. Nói cách khác, một bài đăng ở Q1 chưa chắc có ảnh hưởng hơn một bài đăng ở Q3 cùng chủ đề.

Quartile cũng không đo được mức độ phù hợp. Nếu bài của bạn nằm ở giao điểm giữa hai ngành hẹp, một tạp chí Q2 chuyên sâu đúng mảng có thể mang lại phản biện tốt hơn, độc giả đúng đối tượng hơn và cơ hội được chấp nhận cao hơn hẳn một tạp chí Q1 tổng quát.

Dùng quartile thế nào cho đúng khi chọn nơi gửi bài

Cách làm thực dụng là lập một danh sách ngắn từ ba đến năm tạp chí, xếp theo thứ tự giảm dần độ khó, rồi soi từng tiêu chí:

• Phạm vi (scope) — đọc mục Aims & Scope và mười bài gần nhất. Nếu không tìm thấy bài nào cùng họ với bài của bạn, khả năng bị từ chối ngay ở khâu biên tập là rất cao.
• Loại bài tạp chí nhận — có tạp chí gần như chỉ đăng nghiên cứu thực nghiệm, có nơi ưu tiên tổng quan. Gửi sai loại là mất thời gian.
• Thời gian xử lý — nhiều tạp chí công bố thời gian trung bình từ lúc nộp tới quyết định đầu tiên. Con số này quan trọng không kém quartile nếu bạn có hạn nộp hồ sơ.
• Chi phí — tạp chí truy cập mở thường thu phí xử lý bài. Cần biết trước con số và biết rõ đơn vị nào chi trả.
• Quartile — đặt ở cuối danh sách kiểm tra, như một bộ lọc, không phải mục tiêu duy nhất.

Những sai lầm khiến tác giả mất nhiều tháng

Sai lầm phổ biến nhất là chọn tạp chí trước, viết bài sau — đúng ra phải ngược lại: bài viết định hình câu hỏi nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu định hình cộng đồng độc giả, cộng đồng độc giả mới chỉ ra tạp chí phù hợp.

Sai lầm thứ hai là chỉ nhìn quartile mà bỏ qua cảnh báo về tính chính danh của tạp chí. Có những tạp chí quảng cáo thứ hạng cao nhưng thực tế không nằm trong danh mục nào đáng tin. Luôn kiểm tra trực tiếp trên trang tra cứu chính thức của Scopus hoặc Web of Science, đừng tin bảng xếp hạng do chính tạp chí đó tự đăng.

Sai lầm thứ ba là gửi vượt quá xa năng lực của bản thảo. Một bài mô tả tốt nhưng thiếu tính mới rất khó qua vòng biên tập ở tạp chí đầu ngành, dù bạn có sửa bao nhiêu lần. Thà chọn đúng tầm và ra được kết quả trong sáu tháng, còn hơn đi một vòng ba tạp chí trong hai năm.

Nếu bạn đang phân vân giữa vài tạp chí và muốn một đánh giá độc lập về mức độ phù hợp của bản thảo trước khi bấm nút nộp, đội ngũ của Công Bố Khoa Học có thể soi bản thảo cùng bạn, dựng danh sách tạp chí mục tiêu theo đúng chuyên ngành và chỉ ra những điểm nhiều khả năng khiến bài bị trả lại ngay từ vòng đầu.

Câu hỏi thường gặp