Có một tình huống không cứu được: nghiên cứu đã thu thập xong dữ liệu trên người, bài đã viết xong, và tạp chí hỏi số quyết định phê duyệt của hội đồng đạo đức. Không có. Không xin bổ sung được, vì bản chất của việc phê duyệt là xem xét trước — một hội đồng không thể phê duyệt điều đã xảy ra.
Khi nào cần
Phạm vi rộng hơn nhiều người nghĩ. Thường cần khi nghiên cứu có:
- Can thiệp trên người, dù nhỏ.
- Thu thập mẫu sinh học.
- Phỏng vấn, khảo sát, quan sát người tham gia — kể cả khảo sát trực tuyến.
- Sử dụng dữ liệu cá nhân, hồ sơ y tế, hồ sơ hành chính, kể cả dữ liệu thứ cấp.
- Nghiên cứu trên động vật, theo quy trình riêng.
- Nghiên cứu với nhóm dễ tổn thương: trẻ em, người mất năng lực hành vi, người phụ thuộc vào nhà nghiên cứu về mặt quyền lực như sinh viên của chính mình.
Ngay cả khi bạn nghĩ nghiên cứu của mình vô hại, hãy hỏi hội đồng. Nhiều nơi có cơ chế xét miễn — và một văn bản xác nhận thuộc diện miễn cũng là giấy tờ hợp lệ để trình cho tạp chí.
Hồ sơ thường gồm gì
- Đề cương nghiên cứu, nêu rõ mục tiêu, thiết kế, cỡ mẫu và cách chọn mẫu.
- Bản thông tin dành cho người tham gia, viết bằng ngôn ngữ dễ hiểu.
- Mẫu phiếu đồng thuận tham gia.
- Bộ công cụ thu thập dữ liệu.
- Phân tích rủi ro và lợi ích cho người tham gia.
- Kế hoạch bảo mật dữ liệu: lưu ở đâu, ai truy cập, bao lâu, xử lý ẩn danh thế nào.
Đồng thuận tham gia không phải một chữ ký
Đây là chỗ hay bị làm hình thức. Đồng thuận đúng nghĩa gồm ba yếu tố: người tham gia hiểu họ tham gia vào việc gì; họ tham gia tự nguyện, không chịu sức ép; và họ biết mình có quyền rút lui bất cứ lúc nào mà không bị bất lợi.
Vài lưu ý thực tế: bản thông tin phải viết bằng ngôn ngữ người tham gia đọc được, không dùng thuật ngữ chuyên môn; với trẻ em cần đồng thuận của người giám hộ kèm sự đồng ý của chính trẻ theo cách phù hợp lứa tuổi; và nếu bạn nghiên cứu trên chính sinh viên hoặc nhân viên dưới quyền mình, phải có cơ chế bảo đảm họ không cảm thấy bị ép.
Khai báo trong bài
Phần khai báo cần nêu: tên hội đồng đã phê duyệt, số quyết định và ngày, và câu xác nhận rằng đã thu thập đồng thuận tham gia theo đúng quy định. Nếu nghiên cứu thuộc diện miễn xét, nêu rõ điều đó cùng căn cứ.
Với nghiên cứu dùng dữ liệu thứ cấp đã ẩn danh, vẫn nên nêu rõ nguồn dữ liệu, cơ sở pháp lý để sử dụng và việc dữ liệu đã được ẩn danh — nhiều tạp chí yêu cầu điều này.
Nếu bạn đã trót thu thập dữ liệu trước
Hãy trình bày trung thực với hội đồng đạo đức của đơn vị và hỏi cách xử lý. Một số nơi có quy trình xem xét hồi cứu cho những trường hợp cụ thể, nhất là với dữ liệu thứ cấp. Nhưng đừng đặt hy vọng quá cao, và tuyệt đối đừng khai khống số quyết định — đó là hành vi có thể dẫn tới rút bài và xử lý kỷ luật.
Bài học rút ra thì đơn giản: xin phê duyệt là việc của giai đoạn thiết kế, cùng lúc với việc tính cỡ mẫu, chứ không phải việc của giai đoạn viết bài.
Nếu bạn cần rà soát phần khai báo đạo đức và bảo mật dữ liệu trong bản thảo trước khi nộp, Công Bố Khoa Học nhận kiểm tra cùng toàn bộ hồ sơ nộp bài.
Câu hỏi thường gặp
Khảo sát trực tuyến có cần phê duyệt đạo đức không?
Thường là có, vì đó vẫn là thu thập dữ liệu từ người tham gia. Nhiều hội đồng có cơ chế xét nhanh hoặc xét miễn, nhưng bạn vẫn cần văn bản xác nhận.
Đã thu thập dữ liệu rồi mới biết cần phê duyệt thì sao?
Trình bày trung thực với hội đồng đạo đức của đơn vị để hỏi cách xử lý. Một số nơi có quy trình xem xét hồi cứu, nhưng không nên đặt hy vọng cao. Tuyệt đối không khai khống số quyết định.
Nghiên cứu dùng dữ liệu thứ cấp có cần phê duyệt không?
Tuỳ loại dữ liệu và quy định của đơn vị. Ngay cả khi được miễn, vẫn nên nêu rõ nguồn dữ liệu, cơ sở pháp lý sử dụng và việc dữ liệu đã được ẩn danh.
Đồng thuận tham gia cần bảo đảm điều gì?
Ba yếu tố: người tham gia hiểu họ tham gia vào việc gì, tham gia hoàn toàn tự nguyện, và biết mình có quyền rút lui bất cứ lúc nào mà không bị bất lợi.
Phần khai báo đạo đức trong bài cần ghi gì?
Tên hội đồng phê duyệt, số quyết định và ngày, cùng câu xác nhận đã thu thập đồng thuận tham gia theo quy định. Nếu thuộc diện miễn xét thì nêu rõ căn cứ.