Có một phép thử đơn giản cho phần phương pháp: đưa nó cho một đồng nghiệp cùng ngành nhưng không tham gia nghiên cứu, rồi hỏi họ có làm lại được không. Nếu câu trả lời là “chắc là được, nhưng phải hỏi thêm vài chỗ”, thì phần phương pháp của bạn chưa đạt.
Nguyên tắc gốc: đủ để tái lập
Phần phương pháp không phải nơi khoe kỹ thuật, cũng không phải nơi kể lại trình tự công việc theo ngày tháng. Nó là bản hướng dẫn để người khác kiểm chứng. Mọi quyết định của bạn về việc viết gì, bỏ gì, đều nên quy về câu hỏi đó.
Những thông tin thường bị thiếu
- Cách chọn mẫu. Không chỉ nói chọn bao nhiêu, mà chọn từ đâu, theo tiêu chí gì, loại trừ ai và vì sao. Đây là chỗ người phản biện soi kỹ nhất vì nó quyết định kết quả có khái quát được không.
- Căn cứ của cỡ mẫu. Con số đó đến từ tính toán, từ nghiên cứu tương tự, hay từ điều kiện thực tế. Nói thẳng còn hơn để người đọc tự đoán.
- Phiên bản công cụ. Thiết bị, phần mềm, bộ dữ liệu — ghi rõ phiên bản và nguồn. Kết quả có thể khác nhau giữa các phiên bản.
- Cách xử lý dữ liệu thiếu. Loại bỏ, thay thế, hay ước lượng. Bỏ qua chi tiết này khiến toàn bộ phần kết quả trở nên khó kiểm chứng.
- Quy trình đảm bảo chất lượng. Ai thu thập dữ liệu, có được tập huấn không, có kiểm tra chéo không, có làm mù không.
- Phê duyệt đạo đức và đồng thuận tham gia nếu nghiên cứu liên quan tới con người hoặc động vật. Thiếu mục này thường bị trả bài ngay.
Phần thống kê: nơi hay bị bắt lỗi nhất
Vài nguyên tắc giúp tránh phần lớn nhận xét khó chịu:
- Nêu rõ phép kiểm định dùng cho từng câu hỏi nghiên cứu, không gộp chung một câu chung chung.
- Nói rõ vì sao chọn phép đó — giả định nào của dữ liệu đã được kiểm tra và kiểm tra bằng cách nào.
- Nếu thực hiện nhiều phép so sánh, nêu cách bạn xử lý vấn đề đó.
- Phân biệt rõ phân tích đã dự định từ đầu và phân tích nảy sinh trong quá trình làm. Trình bày phân tích nảy sinh như thể đã dự định từ trước là một dạng thiếu trung thực.
Thì, ngôi và cách diễn đạt
Phần phương pháp mô tả việc đã làm, nên dùng thì quá khứ. Về ngôi, thông lệ đã thay đổi nhiều: nhiều tạp chí ngày nay chấp nhận, thậm chí khuyến khích, dùng ngôi thứ nhất số nhiều thay vì thể bị động dày đặc, vì câu chủ động rõ ràng hơn về việc ai làm gì. Hãy theo thông lệ của tạp chí đích và giữ nhất quán trong toàn bài.
Bốn lỗi cấu trúc thường gặp
- Trộn kết quả vào phương pháp. Câu kiểu “chúng tôi đo và thấy giá trị tăng lên” đã sang phần kết quả.
- Biện minh cho lựa chọn ngay tại chỗ. Lý do sâu xa vì sao chọn cách tiếp cận này thuộc phần mở đầu hoặc bàn luận; phần phương pháp chỉ cần một câu ngắn gọn.
- Chép nguyên khối từ bài trước. Kể cả bài của chính bạn. Cách đúng là viết lại ngắn gọn và dẫn chiếu.
- Thiếu thứ tự. Phần phương pháp nên đi theo trình tự người đọc cần hiểu — thiết kế, đối tượng, quy trình, đo lường, phân tích — chứ không theo trình tự bạn nhớ ra.
Bản kiểm trước khi nộp
Đọc lại phần phương pháp và tự hỏi: mọi con số xuất hiện trong phần kết quả đều có nguồn gốc được mô tả ở đây chứ; một người ngoài nhóm có thể mua đúng vật tư, cài đúng phần mềm, chạy đúng phân tích chỉ dựa vào những gì viết ở đây chứ; và có chi tiết nào chỉ bạn biết mà chưa viết ra không. Câu hỏi cuối thường lôi ra được ít nhất một chỗ thiếu.
Khi cần một người ngoài đọc thử theo đúng phép thử tái lập đó, Công Bố Khoa Học nhận phản biện trước nộp cho phần phương pháp và phần thống kê.
Câu hỏi thường gặp
Phần phương pháp nên viết ở thì nào?
Thì quá khứ, vì bạn mô tả những việc đã làm. Riêng phần mô tả công thức hoặc định nghĩa mang tính chung thì có thể dùng thì hiện tại.
Có được dùng ngôi thứ nhất trong phần phương pháp không?
Nhiều tạp chí ngày nay chấp nhận và thậm chí khuyến khích, vì câu chủ động rõ ràng hơn thể bị động dày đặc. Nên theo thông lệ của tạp chí đích và giữ nhất quán.
Dùng lại phần phương pháp từ bài trước của mình được không?
Không nên chép nguyên khối vì đó là một dạng tự đạo văn. Cách đúng là viết lại ngắn gọn và dẫn chiếu tới bài đã công bố trước.
Có cần nêu lý do chọn phương pháp ngay trong phần này không?
Chỉ cần một câu ngắn gọn. Phần biện luận sâu về lựa chọn tiếp cận thuộc về phần mở đầu hoặc phần bàn luận.
Phân tích nảy sinh trong quá trình làm có phải khai báo không?
Có. Cần phân biệt rõ phân tích đã dự định từ đầu và phân tích phát sinh sau khi nhìn dữ liệu. Trình bày phân tích phát sinh như thể đã dự định là thiếu trung thực.