Bạn mở bộ nhận xét ra. Người thứ nhất viết rằng phần tổng quan quá dài, đề nghị rút gọn một nửa. Người thứ hai viết rằng tổng quan còn sơ sài, đề nghị bổ sung thêm nhiều công trình. Cả hai đều nghiêm túc, cả hai đều có lý theo góc nhìn riêng, và bạn thì chỉ có một bản thảo.
Tình huống này xảy ra thường xuyên tới mức nên coi nó là chuyện bình thường của quy trình chứ không phải sự cố. Điều quan trọng là cách bạn xử lý.
Nguyên tắc gốc: tổng biên tập mới là người quyết
Người phản biện đưa ra khuyến nghị, tổng biên tập ra quyết định. Khi hai khuyến nghị chọi nhau, việc của bạn không phải là làm hài lòng cả hai — mà là giúp tổng biên tập có đủ cơ sở để chọn. Hiểu điều này rồi thì cách viết phản hồi trở nên rõ ràng.
Bốn bước xử lý
- 1. Phân loại mâu thuẫn. Có ba dạng khác nhau và cách xử lý cũng khác nhau: mâu thuẫn về hình thức (dài hay ngắn, đặt mục nào trước), mâu thuẫn về diễn giải (kết quả nên hiểu theo hướng nào), và mâu thuẫn về phương pháp (nên dùng phép phân tích nào). Dạng cuối là dạng nghiêm túc nhất và cần lập luận chuyên môn kỹ nhất.
- 2. Tìm điểm giao. Rất nhiều mâu thuẫn tưởng như đối đầu thực ra giải được bằng một lựa chọn thứ ba. Ví dụ với tổng quan dài ngắn: rút gọn phần thân bài nhưng bổ sung một bảng tóm tắt các công trình liên quan. Cả hai người phản biện đều thấy ý kiến của mình được đáp ứng.
- 3. Chọn một hướng và nói rõ vì sao. Khi không có điểm giao, hãy chọn — dựa trên lập luận chuyên môn, không dựa trên việc ai viết nhận xét gay gắt hơn. Nêu rõ lý do trong bảng phản hồi.
- 4. Nêu chuyện này trong thư gửi tổng biên tập. Đây là bước hay bị bỏ sót nhất. Một đoạn ngắn thôi: nhận thấy hai ý kiến trái chiều ở điểm nào, bạn đã chọn hướng nào, vì sao, và bạn sẵn sàng điều chỉnh nếu tổng biên tập thấy nên theo hướng còn lại.
Cách viết trong bảng phản hồi
Vẫn giữ nguyên tắc chung: chép nguyên văn từng ý kiến, trả lời ngay dưới, chỉ rõ vị trí thay đổi trong bản mới. Với cặp ý kiến mâu thuẫn, hãy trả lời cả hai người ở cả hai chỗ, và nói rõ rằng bạn nhận thấy có ý kiến khác từ người phản biện kia. Cách làm này minh bạch, và khi bản sửa quay lại tay họ, không ai cảm thấy bị phớt lờ.
Giọng văn nên trung tính và tôn trọng cả hai. Tuyệt đối tránh viết kiểu đặt hai người phản biện lên bàn cân hoặc ám chỉ ai đó đọc chưa kỹ, kể cả khi bạn nghĩ vậy.
Khi một người phản biện sai về mặt dữ kiện
Chuyện này có xảy ra: người phản biện hiểu nhầm phương pháp, hoặc dẫn một tài liệu không đúng như họ nhớ. Khi đó bạn hoàn toàn có quyền không làm theo, nhưng phải xử lý cẩn thận: chỉ ra chỗ hiểu nhầm một cách điềm đạm, dẫn chứng cụ thể từ chính bản thảo hoặc từ tài liệu, và cân nhắc rằng nếu người phản biện hiểu nhầm thì rất có thể độc giả cũng sẽ hiểu nhầm — nên chỗ đó vẫn đáng viết lại cho rõ hơn. Đây là cách biến một nhận xét sai thành cơ hội cải thiện bài.
Khi nào nên hỏi thẳng tổng biên tập trước
Nếu hai yêu cầu loại trừ nhau hoàn toàn và việc chọn sai hướng khiến bạn tốn hàng tháng — chẳng hạn một người đòi thêm cả một thí nghiệm mới trong khi người kia cho rằng dữ liệu hiện có đã đủ — thì viết một thư ngắn xin ý kiến tổng biên tập trước khi bắt tay sửa là hoàn toàn hợp lý. Thư nên gọn: nêu hai yêu cầu, nêu chi phí thời gian của mỗi hướng, và hỏi họ muốn ưu tiên hướng nào.
Nếu bạn đang cầm một bộ nhận xét chọi nhau và không chắc nên đi hướng nào, Công Bố Khoa Học có thể đọc cùng bạn và giúp phác thư phản hồi trước khi gửi.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải làm theo cả hai người phản biện không?
Không, và trong trường hợp mâu thuẫn thì cũng không thể. Việc cần làm là chọn một hướng có lập luận chuyên môn rõ ràng và trình bày minh bạch cho tổng biên tập.
Có nên nói rõ trong phản hồi rằng hai người phản biện mâu thuẫn nhau không?
Nên. Việc nêu rõ giúp tổng biên tập nắm được tình hình và hiểu vì sao bạn chọn hướng đó. Chỉ cần giữ giọng trung tính, không đặt hai người lên bàn cân.
Người phản biện hiểu sai phương pháp thì xử lý sao?
Chỉ ra chỗ hiểu nhầm một cách điềm đạm kèm dẫn chứng cụ thể. Đồng thời nên cân nhắc viết lại đoạn đó cho rõ hơn, vì nếu người phản biện hiểu nhầm thì độc giả cũng có thể hiểu nhầm.
Có được xin ý kiến tổng biên tập trước khi sửa không?
Được, và nên làm khi hai yêu cầu loại trừ nhau và việc chọn sai hướng tốn nhiều tháng công sức. Thư nên ngắn gọn, nêu rõ hai phương án và chi phí thời gian của mỗi phương án.
Bản sửa có được gửi lại cho cả hai người phản biện cũ không?
Thường là có. Vì vậy bảng phản hồi cần trả lời đầy đủ cả hai người ở cả hai chỗ, để không ai cảm thấy ý kiến của mình bị bỏ qua.