Bạn muốn đăng ở một tạp chí truy cập mở nhưng lo gặp phải nơi chỉ thu tiền. Câu hỏi rất chính đáng, vì mô hình tác giả trả phí tạo ra động cơ sai lệch cho những nhà xuất bản thiếu tử tế. Có một vài chỗ dựa để sàng lọc, và Thư mục Tạp chí Truy cập Mở — thường gọi tắt là DOAJ — là chỗ dựa được dùng phổ biến nhất.
DOAJ là gì
Đây là một thư mục do một tổ chức phi lợi nhuận vận hành, tập hợp các tạp chí truy cập mở đã qua thẩm định theo một bộ tiêu chí công khai. Điểm quan trọng: đây không phải cơ sở dữ liệu trích dẫn như Scopus hay Web of Science. Nó không tính chỉ số ảnh hưởng, không xếp hạng tạp chí. Nhiệm vụ của nó là trả lời một câu hỏi khác: tạp chí này có vận hành đàng hoàng theo chuẩn xuất bản mở hay không.
Nó thẩm định những gì
Bộ tiêu chí xoay quanh tính minh bạch và quy trình:
- Có quy trình bình duyệt được mô tả rõ ràng, và bình duyệt thật.
- Ban biên tập công khai, có thông tin nhận diện kiểm chứng được.
- Chính sách phí minh bạch, công bố trước khi tác giả nộp bài.
- Giấy phép sử dụng lại rõ ràng, quyền của tác giả được nêu minh bạch.
- Có chính sách lưu trữ dài hạn và chính sách xử lý sai sót.
- Xuất bản đều đặn với số lượng bài tối thiểu.
Việc thẩm định do người thật thực hiện chứ không tự động, và tạp chí bị loại khỏi thư mục nếu không còn đáp ứng — chuyện loại bỏ xảy ra thường xuyên.
Dùng DOAJ thế nào cho hiệu quả
- Sàng lọc ngược. Khi nhận một lời mời gửi bài từ tạp chí lạ, việc đầu tiên là tra tên nó trong thư mục. Không có mặt ở đó chưa chắc là xấu, nhưng đó là tín hiệu cần kiểm tra kỹ hơn.
- Tìm tạp chí theo chủ đề. Có thể lọc theo lĩnh vực, theo ngôn ngữ, theo việc có thu phí hay không — rất hữu ích khi bạn cần tạp chí không thu phí tác giả.
- Kiểm tra chính sách phí và giấy phép ngay trên hồ sơ tạp chí, thay vì đọc trang quảng cáo của chính tạp chí đó.
Những gì DOAJ không thay bạn làm
Đây là phần quan trọng nhất và hay bị bỏ qua:
- Không nói lên uy tín học thuật. Có mặt trong thư mục nghĩa là vận hành minh bạch, không có nghĩa là tạp chí đầu ngành.
- Không thay thế yêu cầu của đơn vị bạn. Nếu quy chế đòi tạp chí thuộc Scopus hoặc Web of Science, việc có trong thư mục truy cập mở không giúp bài của bạn được tính.
- Không đánh giá mức độ phù hợp. Bạn vẫn phải tự đọc phạm vi và vài bài gần nhất để biết bài mình có thuộc về đó không.
- Không phủ hết mọi tạp chí tốt. Nhiều tạp chí truy cập mở uy tín chưa đăng ký, hoặc đăng ký chậm.
Quy trình sàng lọc thực dụng
Với một tạp chí truy cập mở đang cân nhắc, hãy chạy qua sáu bước: tra trong thư mục truy cập mở; kiểm tra tạp chí có nằm trong danh mục mà đơn vị bạn công nhận không; đọc phạm vi và ba bài gần nhất; tra ngẫu nhiên hai ba thành viên ban biên tập; tìm bảng phí và ghi lại con số; đọc mục chính sách xử lý sai sót. Sáu bước này mất chừng hai mươi phút và loại được gần hết các trường hợp đáng ngờ.
Nếu bạn muốn có sẵn một danh sách tạp chí truy cập mở vừa hợp chuyên ngành vừa thoả mãn quy chế của đơn vị mình, Công Bố Khoa Học nhận dựng danh sách kèm ghi chú về phí và thời gian xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Tạp chí có trong DOAJ thì chắc chắn uy tín phải không?
Có mặt trong thư mục nghĩa là tạp chí vận hành minh bạch theo chuẩn xuất bản mở, không đồng nghĩa với việc nó là tạp chí đầu ngành. Đây là hai câu hỏi khác nhau.
DOAJ có tính impact factor không?
Không. Đây là thư mục về tính minh bạch và quy trình, không phải cơ sở dữ liệu trích dẫn, nên không tính chỉ số ảnh hưởng hay xếp hạng tạp chí.
Tạp chí không có trong DOAJ thì có nên tránh không?
Không nhất thiết, vì nhiều tạp chí uy tín chưa đăng ký. Nhưng đó là tín hiệu để bạn kiểm tra kỹ hơn các yếu tố khác như ban biên tập, phạm vi và chính sách phí.
Có thể tìm tạp chí truy cập mở không thu phí tác giả không?
Có. Thư mục cho phép lọc theo tiêu chí phí, rất hữu ích khi bạn không có kinh phí xuất bản.
Tạp chí có thể bị loại khỏi DOAJ không?
Có, và chuyện này xảy ra thường xuyên khi tạp chí không còn đáp ứng tiêu chí. Vì vậy nên kiểm tra tình trạng ngay tại thời điểm bạn chuẩn bị nộp bài.