Bạn tìm tên một tạp chí trên mạng, trang đầu tiên hiện ra một con số đẹp, bạn ghi vào hồ sơ. Vài tháng sau hội đồng hỏi lại và con số không khớp. Tình huống này lặp đi lặp lại, vì có quá nhiều trang tự dựng bảng chỉ số nhìn rất giống thật.
Impact factor thực chất là gì
Impact factor là một chỉ số do Clarivate công bố hằng năm trong Journal Citation Reports, nằm trong hệ sinh thái Web of Science. Về bản chất, nó là số trích dẫn trung bình mà các bài đăng trong hai năm liền trước nhận được trong năm được tính. Chỉ vậy thôi — một phép chia.
Hai hệ quả quan trọng từ định nghĩa đó. Thứ nhất, chỉ tạp chí nằm trong bộ sưu tập lõi của Web of Science mới có impact factor. Tạp chí ngoài đó không có, và mọi con số nó tự khoe đều không phải impact factor. Thứ hai, đây là chỉ số của tạp chí, không phải của bài báo hay của tác giả.
Tra từ nguồn gốc
Cách duy nhất đáng tin là tra trong Journal Citation Reports. Đây là sản phẩm thuê bao, nên trước hết hãy kiểm tra xem thư viện trường bạn có quyền truy cập không — phần lớn trường đại học lớn ở Việt Nam đều có, và thủ thư sẽ hướng dẫn cách đăng nhập.
Khi tra, ghi lại đủ ba thông tin thay vì mỗi con số: năm của báo cáo, lĩnh vực mà tạp chí được xếp vào, và thứ hạng cùng quartile trong lĩnh vực đó. Chụp màn hình kèm ngày tra. Khi làm hồ sơ chức danh hoặc nghiệm thu đề tài, bằng chứng có ngày tháng luôn hữu ích, vì thứ hạng thay đổi theo năm.
Đừng nhầm với các chỉ số khác
- CiteScore — của Scopus, cửa sổ tính bốn năm. Thường cao hơn impact factor của cùng tạp chí, nên tuyệt đối không so hai con số này với nhau.
- SJR — cũng của hệ Scopus, có trọng số theo uy tín của nguồn trích dẫn.
- SNIP — chuẩn hoá theo tập quán trích dẫn của từng ngành, hữu ích khi so tạp chí khác ngành.
- h-index — chỉ số của tác giả hoặc của tạp chí, đo theo cách hoàn toàn khác, không thay thế được nhau.
Nhận ra chỉ số giả
Có hẳn một hệ sinh thái các tổ chức vô danh cấp phát những chỉ số nghe rất kêu, tên gọi na ná impact factor. Dấu hiệu nhận ra: trên trang tạp chí ghi một con số kèm tên tổ chức bạn chưa từng nghe; con số cao bất thường so với vị thế thực của tạp chí; hoặc tạp chí khoe chỉ số mà bạn không tìm thấy nó trong Journal Citation Reports. Quy tắc an toàn: nếu không tra ngược được từ nguồn chính thức thì coi như không có.
Giới hạn cần biết trước khi dùng con số này
- Không so được giữa các ngành. Tập quán trích dẫn của toán học, y sinh và khoa học xã hội khác nhau rất xa. So impact factor của hai ngành khác nhau là phép so vô nghĩa.
- Bị chi phối bởi vài bài đầu bảng. Phân bố trích dẫn trong một tạp chí rất lệch, nên giá trị trung bình không mô tả được bài điển hình.
- Không nói gì về bài của bạn. Một bài trong tạp chí chỉ số cao vẫn có thể không được trích dẫn lần nào.
- Loại bài ảnh hưởng mạnh. Tạp chí đăng nhiều bài tổng quan thường có chỉ số cao hơn, vì tổng quan được trích dẫn nhiều.
Chính vì những giới hạn này, nhiều tổ chức nghiên cứu trên thế giới đã cam kết không dùng impact factor làm thước đo chính khi đánh giá cá nhân, mà chuyển sang đọc trực tiếp nội dung công trình.
Dùng thế nào cho hợp lý
Ở Việt Nam, impact factor và quartile vẫn xuất hiện trong nhiều quy chế, nên bạn khó bỏ qua. Cách thực dụng: dùng nó như một bộ lọc để loại các tạp chí không đạt yêu cầu tối thiểu của đơn vị, rồi trong nhóm còn lại thì chọn theo mức độ phù hợp chuyên môn, thời gian xử lý và chi phí. Đừng để con số đó là tiêu chí duy nhất, và cũng đừng bỏ qua nó nếu quy chế yêu cầu.
Nếu bạn cần kiểm tra tình trạng danh mục và thứ hạng của một danh sách tạp chí ngay tại thời điểm chuẩn bị nộp, Công Bố Khoa Học nhận rà soát và lập báo cáo kèm bằng chứng có ngày tháng.
Câu hỏi thường gặp
Tra impact factor miễn phí ở đâu?
Journal Citation Reports là sản phẩm thuê bao. Cách phổ biến nhất là truy cập qua thư viện trường đại học. Các trang miễn phí tự đăng chỉ số thường không kiểm chứng được và không nên dùng làm căn cứ.
Tạp chí Scopus có impact factor không?
Chỉ khi tạp chí đó đồng thời nằm trong bộ sưu tập lõi của Web of Science. Tạp chí chỉ có trong Scopus thì có CiteScore chứ không có impact factor.
Impact factor và CiteScore chênh nhau có bình thường không?
Rất bình thường, vì hai chỉ số dùng cửa sổ thời gian và cách tính khác nhau. Không nên so trực tiếp hai con số này với nhau.
Vì sao không nên dùng impact factor để đánh giá một bài báo?
Vì đó là giá trị trung bình của cả tạp chí, trong khi phân bố trích dẫn rất lệch. Nhiều bài trong tạp chí chỉ số cao gần như không được trích dẫn.
Thứ hạng tạp chí trong hồ sơ nên ghi thế nào?
Ghi kèm hệ thống xếp hạng, lĩnh vực và năm của báo cáo, đồng thời lưu ảnh chụp màn hình có ngày tra cứu. Thứ hạng thay đổi hằng năm nên thông tin thiếu mốc thời gian rất dễ gây tranh cãi.